روش عایق کاری لوله و کانال

برای جلوگیری از اتلاف حرارت در بخش‌های مختلف ساختمان مانند سطوح لوله‌ها، کانال‌ها و مخازن آب گرم، و همچنین برای کنترل رطوبت و انتقال صدا، از مواد عایق استفاده می‌شود. در این مطلب اصول عایق کاری لوله و کانال، و ارتباط آن با طرز کار موتورخانه را بررسی می‌کنیم.

شرایط و دستورالعمل عایق کاری لوله

عایق کاری تابع مقررات و شرایط مشخصی است که رعایت آن‌ها تأثیر مستقیمی بر کیفیت نهایی کار دارد:

• جنس عایق باید با شرایط و دمای لوله‌کشی متناسب باشد.
• عایق و روکش عایق باید در برابر آتش‌سوزی مقاوم باشد.
• آن قسمت از لوله‌های تاسیسات ساختمان که از دیوار آتش عبور می‌کنند، نباید عایق و روکش شوند.
• استفاده از مواد آتش‌زا مانند چسب‌های نواری معمولی به‌عنوان روکش عایق ممنوع است.
• حداقل ضخامت عایق لوله‌ها در تاسیسات حرارتی و برودتی در جدول ۱ مشخص شده است.
• در صورت تفاوت شرایط کار با اطلاعات جدول ۱، انتخاب مقادیر و مواد مناسب باید با نظر مهندس ناظر انجام شود.

جدول ۱: کمینه ضخامت عایق لوله به میلی‌متر (مقررات ملی ساختمان، مبحث ۱۴)

در کجا نیازی به عایق کاری لوله‌ها نداریم

در برخی موارد نیازی به عایق کاری لوله‌ها نیست؛ این موارد عبارت‌اند از:

• وسایل گرمایی که در کارخانه عایق کاری شده‌اند.
• سیستم حرارتی که دمای آن در محدوده حدوداً ۸ تا ۴۰ درجه سانتی‌گراد باشد.
• در مواردی که جدار داخلی یا خارجی لوله عملاً انتقال گرما نداشته باشد.

انواع عایق‌ها

عایق حرارتی

جنس این عایق‌ها از موادی است که در برابر عبور گرما مقاوم هستند و تا حد زیادی از اتلاف حرارت جلوگیری می‌کنند. از این عایق‌ها برای لوله‌های آب گرم، دیگ‌های آب گرم، مخازن مولد آب گرم مصرفی مانند منبع دوجداره، بدنه‌ی منبع انبساط باز، کانال‌های هوای گرم، پکیج‌ها، هواسازها و کوره‌های هوای گرم استفاده می‌شود. اگر قصد تبدیل موتورخانه به پکیج را هم دارید، عایق کاری صحیح لوله‌های ورودی و خروجی پکیج از همین قواعد پیروی می‌کند.

عایق هدایت حرارتی

این عایق از انتقال حرارت به روش هدایتی جلوگیری می‌کند. رایج‌ترین مواد مورد استفاده برای این نوع عایق کاری عبارت‌اند از:

• پشم شیشه
• پشم معدنی
• پشم سنگ
• عایق قالبی (پیش‌ساخته)

عایق الاستومری، گزینه‌ی مدرن‌تر

در سال‌های اخیر، عایق‌های الاستومری (از جنس EPDM) به‌عنوان جایگزین پشم‌های معدنی رواج بیشتری پیدا کرده‌اند. این عایق‌ها به‌صورت لوله‌ای پیش‌ساخته یا رول عرضه می‌شوند، نیازی به روکش جداگانه ندارند، و به‌خاطر ساختار بسته‌سلولی‌شان در برابر نفوذ رطوبت هم مقاوم‌تر عمل می‌کنند. اجرای آن‌ها سریع‌تر است، اما معمولاً هزینه اولیه بالاتری نسبت به پشم شیشه یا پشم سنگ دارند؛ انتخاب بین این دو گزینه معمولاً بر اساس بودجه پروژه و شرایط رطوبتی محل نصب انجام می‌شود.

عایق تشعشعی

این عایق از جذب اشعه توسط جسم عایق‌شده جلوگیری کرده و آن را بازتاب می‌دهد. برای این منظور می‌توان از عایق‌های پشم شیشه، پشم معدنی و پشم سنگ با روکش آلومینیومی استفاده کرد.

عایق رطوبتی

عایق‌های رطوبتی موادی هستند که از نفوذ رطوبت از یک جدار به جدار دیگر جلوگیری می‌کنند. عایق‌های رطوبتی مورد استفاده در تاسیسات، اغلب اجسام قیراندود‌شده مانند گونی، کاغذ و مواد لاستیکی یا پلاستیکی هستند. در موارد خاص، پشم شیشه، پشم سنگ و پشم معدنی هم قیراندود می‌شوند. در لوله‌کشی گاز ساختمان، برای محافظت لوله‌ها در برابر پوسیدگی و زنگ‌زدگی، لوله‌های روکار با ضدزنگ و رنگ روغنی و لوله‌های زیرکار با نوار پلاستیکی مخصوص (پرایمر) پوشانده می‌شوند.

عایق صدا

هر صدایی باید در محدوده دسی‌بل مجاز باقی بماند. کنترل صدای فن‌های الکتریکی، کوره‌های هوای گرم، هواساز و پکیج معمولاً با نصب صداگیر روی دهانه خروجی این دستگاه‌ها انجام می‌شود که مستلزم محاسبات مهندسی است. نصب لرزه‌گیر زیر پمپ‌ها و روی لوله‌های مکش و رانش نیز تا حد قابل توجهی از این آلودگی صوتی می‌کاهد.

عایق کاری لوله‌ها

لوله‌ها یا به‌صورت روکار نصب می‌شوند یا توکار داخل سقف کاذب و کانال‌ها. مراحل عایق کاری لوله‌ها به ترتیب زیر است:

• تمیز کردن لوله‌ها از هر گونه آلودگی
• لوله‌های سیستم گرم‌کننده باید دو بار ضدزنگ زده شوند.
• لوله‌های دفن و توکار با عایق پشم شیشه یا پشم سنگ، به عرض مناسب قطر لوله عایق کاری شده و روی عایق، مفتول نرم پیچیده می‌شود.

روش عایق کاری لوله‌های روکار در داخل یا خارج ساختمان

• لوله‌های روکار مانند لوله‌های توکار ضدزنگ و عایق می‌شوند و سپس روی آن‌ها رنگ زده می‌شود.
• لوله‌های روکار در کارخانه، پس از تمیزکاری و ضدزنگ، با عایق پیش‌ساخته پوشانده می‌شوند.
• لوله‌های آب گرم رفت و برگشت مصرفی که گالوانیزه هستند فقط عایق می‌شوند، ولی ضدزنگ زده نمی‌شوند.

مواد عایقکاری کانال‌ها

مواد عایق کاری کانال‌های توکار

برای عایق کاری کانال‌های فلزی توکار از پشم شیشه یا پشم سنگ با روکش کاغذ استفاده می‌شود و روی عایق، مفتول ضدزنگ پیچیده می‌شود.

مواد عایق کاری کانال‌های روکار

کانال‌های روکار، چه داخل ساختمان و چه در فضای باز، با پشم شیشه یا پشم سنگ با روکش کاغذ عایق می‌شوند، روی آن‌ها مفتول گالوانیزه پیچیده و مانند کانال‌های موتورخانه رنگ‌آمیزی می‌شوند.

عایق کاری موتورخانه

موتورخانه شامل دیگ، کانال‌های هواساز، لوله‌های رفت و برگشت و مخازن آب گرم و انبساط است که هر یک نیازمند عایق کاری اصولی هستند. برای انتخاب نوع دیگ موتورخانه و طراحی مسیر لوله‌کشی هم باید هم‌زمان به الزامات عایق کاری توجه شود.

• تمیز کردن لوله‌ها از هر گونه آلودگی
• لوله‌های رفت و برگشت گرمایی دو بار ضدزنگ زده می‌شوند.
• لوله‌های رفت و برگشت گرمایی و مصرفی عایق‌پیچی می‌شوند (پشم شیشه یا پشم سنگ)، روکش کاغذی می‌گیرند و سپس با سیم مفتولی نازک گالوانیزه پیچیده می‌شوند؛ یا با عایق پیش‌ساخته بدون روکش، عایق و با چسب کاغذی پوشیده می‌شوند.
• برای جلوگیری از نفوذ آب به داخل عایق، روی لوله‌ها نوار پلاستیکی به عرض ۱۰ تا ۱۵ سانتی‌متر پیچیده می‌شود.
• برای صاف شدن کامل سطح عایق، از مقوای جعبه شیرینی به عرض مناسب قطر عایق لوله استفاده می‌شود؛ این مقوا دور عایق بسته شده و با نوار چسب کاغذی محکم می‌شود.
• زانوها و سه‌راهی‌ها با کاغذکشی و تکه‌های باریک مقوا پوشانده شده و طبق روش رنگ‌آمیزی که در ادامه گفته می‌شود، رنگ می‌خورند.

عایق کاری کانال‌ها

• کانال‌ها را از هر گونه آلودگی (گچ، سیمان، گل‌رس) پاک کنید.
• کانال‌های رفت و برگشت را با پشم شیشه یا پشم سنگ با روکش کاغذ عایق کنید و روی آن مفتول گالوانیزه بپیچید.
• سپس طبق روشی که در ادامه گفته می‌شود، رنگ‌آمیزی کنید.

عایق کاری مخازن آب گرم و انبساط باز

• سطح مخازن را کاملاً تمیز کنید.
• سطح مخزن را با پشم شیشه یا پشم سنگ با روپوش کاغذ عایق‌پیچی کرده و روی آن سیم مفتول نازک گالوانیزه بپیچید.
• در پایان طبق ترتیب زیر رنگ‌آمیزی کنید.

پارچه‌پیچی و رنگ‌آمیزی

پارچه‌پیچی دور مخازن آب گرم مصرفی، انبساط باز، لوله‌ها و کانال‌ها به این ترتیب انجام می‌شود:

• مقدار لازم پودر مِل و چسب را در بشکه‌ای حاوی حدود چهل لیتر آب بریزید و کاملاً مخلوط کنید تا چسب غلیظی تشکیل شود.
• پارچه متقال را در اندازه معین ببرید و داخل بشکه فرو کنید تا کاملاً خیس و آغشته به چسب شود.
• پارچه آغشته به چسب را دور عایق لوله‌ها، کانال‌ها و مخازن ببندید، لبه‌ها را در مرحله آخر روی هم قرار داده و کاملاً بکشید تا صاف شود و منفذهای پارچه پوشیده شود.
• پس از این مرحله، عایق آماده رنگ‌آمیزی است.

رنگ‌آمیزی عایق

بعد از خشک شدن کامل پارچه روی عایق، رنگ‌آمیزی به این ترتیب انجام می‌شود:

• معمولاً دو دست رنگ روی پارچه زده می‌شود: ابتدا آستر، سپس روکش.
• روی پارچه لوله‌ها، کانال‌ها، مخازن آب گرم و انبساط باز، رنگ روغنی سفید شیری زده می‌شود.
• روی لوله‌های گازسوز، رنگ روغنی زرد زده می‌شود.
• روی لوله‌های آتش‌نشانی، رنگ قرمز زده می‌شود.
• روی لوله‌های آب سرد مصرفی و گازوئیل، رنگ روغنی سفید شیری زده می‌شود.
• روی لوله‌های هواگیری و تخلیه، تکیه‌گاه‌ها، پایه‌ها و بست‌ها، رنگ روغنی مشکی زده می‌شود.

علامت‌گذاری لوله‌ها

لوله‌ها با نوار چسب رنگی به این ترتیب علامت‌گذاری می‌شوند:

• پهنای نوار چسب باید ۴ سانتی‌متر باشد و به‌صورت حلقه دور لوله بسته شود.
• فاصله دو نوار کنار هم روی لوله، به اندازه عرض نوار یعنی ۴ سانتی‌متر است.
• فاصله نوار چسب روی دستگاه‌هایی مثل دیگ، مخازن، پمپ‌ها، شیرها و محل ورود و خروج لوله‌ها از دیوار، باید ۳ سانتی‌متر باشد.
• جهت عبور جریان مایع داخل لوله با فلش نشان داده می‌شود.
• فلش در دو طرف لوله و در طراز محور لوله زده می‌شود؛ طول فلش ۳۰ سانتی‌متر و عرض آن ۲.۵ سانتی‌متر است.
• تعداد و رنگ نوار چسب برای مصارف مختلف متفاوت است:
• لوله‌های رفت و برگشت سیستم گرمایی: یک نوار نارنجی
• لوله‌های آب گرم رفت و برگشت مصرفی: دو نوار آبی روشن
• لوله‌های آب سرد مصرفی: یک نوار آبی روشن
• لوله‌های گازوئیل: یک نوار قهوه‌ای

سوالات متداول درباره عایق کاری لوله و کانال

بهترین نوع عایق برای لوله‌های موتورخانه چیست؟
بستگی به بودجه و شرایط رطوبتی محل دارد. پشم شیشه و پشم سنگ اقتصادی‌ترین گزینه‌ها هستند، در حالی‌که عایق الاستومری برای فضاهای مرطوب یا اجرای سریع‌تر مناسب‌تر است.

حداقل ضخامت عایق لوله چقدر باید باشد؟
طبق جدول ۱ مبحث ۱۴ مقررات ملی ساختمان، این عدد بسته به قطر لوله و دمای سیال متفاوت است و باید دقیقاً از همان جدول استخراج شود، نه به‌صورت تقریبی.

آیا لوله‌های آب سرد هم نیاز به عایق دارند؟
بله؛ هرچند هدف اصلی جلوگیری از هدررفت حرارت نیست، ولی عایق کاری از تعریق لوله و آسیب رطوبتی به سازه جلوگیری می‌کند.